FM Supermarket Kultura

Kulturno-istorijski značaj Gornjačke klisure: Neiskorišćeni turistički potencijal

Tok Mlave kod manastira Gornjaka i Gornjačkog izvora.
Gornjačka klisura predstavlja izazov za alpiniste i planinare i jedan je od velikih neiskorišćenih turističkih potencijala u Braničevskom okrugu.  U intervjuu za Boom93 arheolog Milan Milovanović iz Požarevca upoznaje čitaoce sa kulturno istorijskim nasleđem Gornjačke klisure, sa njenim potencijalima kao i smernicama za neka buduća istraživanja. Milan takođe prenosi impresije koje bi zainteresovale turiste kako bi se uputili u obilazak ovih još neistraženih predela Braničevskog okruga i Homolja.

Pažnju na turistički i prirodni potencijal Gornjačke klisure skrenuo je još davne 1876. godine akademik i profesor vojne geografije, J. Dragašević iz Požarevca. Od tog vremena do danas ovaj prostor je privlačio i ispitanike drugih discpilina ali se čini da su rezultati njihovih proučavanja zaboravljeni, ili neiskorišćeni u dovoljnoj meri.

Ulaz u Gornjačku klisuru – kapiju Homolja

Kako ste se zainteresovali za istraživanje Gornjačke klisure odnosno Ždrela?

„Jedan od arheoloških metodoloških istraživanja jeste da mi kao arheolozi proučavamo i sagledamo spise i crteže putopisaca 19. veka koji su se interesovali za starine ne samo na teritoriji Braničevskog okruga nego i na teritoriji čitave Srbije. To je bilo najčešće u 19.veku i kada mi proučavamo te zapise mi vidimo šta su oni ostavili prilikom obilaska tih arheoloških lokaliteta na prostoru koji je tema našeg razgovora.

Milan Milovanović -arheolog iz Požarevca

Pored toga mi imamo i topografske karte, tu su sada i savremeni metodološki pristupi kao na primer GIS (Geografski informativni sistem) i druge metode ali osnovni su  spisi putopisaca 19. veka koje sam pomenuo.

Ja sam se konkretno još tokom studentskih dana zainteresovao kada sam čitao te izveštaje koji jasno kažu gde se nalaze ta utvrđenja.Tako uz pomoć tih spisa  idem direktno na teren i tako otkrijem gde se šta nalazi. I to je bio jedan od  mojih početnih metodoloških pristupa prilikom obilaska tih lokaliteta.“-zaključuje Milan Milovanović, mladi arheolog iz Požarevca.

Danas Gornjačka klisura predstavlja izazov za alpiniste i planinare. Na samom ulasku u klusuru, tačnije na obroncima Malog Vukana, nalazi se alpinistička staza Via Ferata (Via Ferrata) koja iz godine u godinu privlači mnogobrojne ljubitelje ove discipine iz zemelje i inostranstva. Takođe treba spomenuti manastir Gornjak iz 14. veka koji svakodnevno poseti veliki broj vernika. Vredno je putnicima namernicima skrenuti pažnju na izvore pitke vode i na sve veći broj otvornih ugostiteljskih objekata pored Mlave koji posetiocima omogućavaju ugodan boravak, kao i raznovrsnu i svakako povoljnu ponudu nacionalnih jela i pića.

Međutim, pored prirodnih retkosti, Gornjačka klisura predstavlja i potencijalno turističko blago Srbije. Na njenom prostoru registrovani su materijalni ostaci koji ukazuju na njeno korišćenje, počev od praistorije pa sve do turskog perioda. Najznačajniji vojni, kulturni i verski centar je najpre bilo srednjovekovno Ždrelo u čijem arealu su do sada registrovana najmanje četiri sakralna objekta.

Kada su počela prva interesovanja za starine u Gornjačkoj klisuri?

Manastir Gornjak

Ako pažljivo sagledamo istorijsku građu novovekovne istorije koja se odnosni na homoljsku mikroregiju, u čijem sastavu je Gornjačka klisura, može se reći da su ruševine klisure intenzivnije privlačile pažnju domaćih i stranih putopisaca tokom 19. stoleća. Tako npr. imamo našeg književnika J. Vujića, koji uz dozvolu kneza M. Obrenovića, leta 1826. godine, obilazi porušene sakralne objekte ovog kraja. U njegovim spisima pronalazimo podatke o ruševinama crkava Mitropolije, Blagoveštenja, kao i opisa manastira Gornjaka. Međutim, kada govorimo o ostacima fortifikacija, prvi koji je uočio njihov značaj bio je pruski oficir O. D. Pirh koji je prolazio dolinom Mlave 1829. godine. U pitanju su svakako odbrambene zidine srednjovekovnog utvrđenog kompleksa Ždrela kojeg prvi u pisanim izvorima spominje srpski arhiepskom Danilo II (1324-1337). Do kraja 19. veka, pomenute sakralne spomenike i ostatke Ždrela obilaze  gotovo svi putopisci i istraživači koji su prolazili istočnom Srbijom.

Tvrđava Šetaće na Malom Vukanu.

Treba spomenuti imena poput profesora J. Veselića, akademika J. Dragaševića, činovnika M. Đ. Milićevića, geografa V. Karića, učitelja M. St. Riznića, publicistu F. Kanica, slikara V. Titelbaha i mnoge druge. Treba posebno izdvojiti tim Licejskih pitomaca iz Beograda, koji je sastavio prirodnjak J. Pančić. Pitomci su daleke 1863. godine sproveli prva pionirska arheološka ispitivanja starina unutar zadatog prostora. Oni su obišli srednjovekovne zidine klisure i iza sebe ostavili beleške i crteže koji današnjim istraživačima predstavljaju polaznu tačku u proučavanju ovog dela Braničeva.

Šta je danas ostalo sačuvano od tih ruševina?

Vidiljivi ostaci zidina Gornjačke klisure danas predstvaljaju dragulj  kulturno-istorijskog nasleđa jugoistočne Evrope. Svaki posetilac, kada prolazi kroz kapiju Homolja, ostaje bez daha kada ugleda teško pristupačne tvrđave i kule, ili, kao što profesor Dragašević kaže: „Ma koliko dugo da gledate u te šiljke krunisane zidinama, vi ne možete sebi da rastumačite ni kako se čovek tamo popeo, a kamoli, kako je još i kamenje odneo da zida“. Najpre treba reći da su ovde registrovani pokretni arheološki nalazi koji ukazuju na naseljavanje leve i desne obale Mlave još tokom bakarnog i gvozdenog doba, dok određen broj slučajno otkrivenih predmeta svedoči o njenom korišćenju tokom rimskog perioda. Međutim, strateški položaj klisure najbolje su iskoristili žitelji srednjovekovne epohe. Do danas su registrovane četiri tvrđave ovog razdoblja istorije, koje su podignute u različitim vekovima: Šetaće na Malom Vukanu (479 m), Uzengije iznad desne obale Mlave, Grac – Gornjački izvor na obroncima Ježevca i, razume se, utvrđeni kompleks gornjačkog manastira.

Tvrđava Uzengije iznad desne obale Mlave u Gornjačkoj klisuri.

Da li su sprovedena neka arheološka istraživanja?

Nažalost, sistematska arheološka iskopavanja, kao ni arhitektonska ispitivanja od strane nadležnih kulturnih i zaštitnih institucija nisu do danas sprovedena na spomenutim utvrđenim kompleksima. Na svu sreću, to nije slučaj kada je reč o sakralnim spomenicima. Sistematska iskopavanja vršena su tokom 80-ih godina prošlog veka na crkvama Mitropolije, Bogorodice Prečiste i Blagoveštenja. Posebno treba istaknuti i zaštitne konzervatorske radove na gornjačkom manastiru. Istina, rezultati svih tih istraživanja su do danas objavljeni u nekoliko navrata, u raznim časopisima i monografijima, ali ne u punoj meri.

Ipak, u tim objavama dobijamo veoma značajne podatke o srednjovekovnom nasleđu koji svakako imaju veze i sa našom nacionalnom prošlošću. U kraćim crtama bih istakao ktitorske natpise na staroslovenskom jeziku, živopis zidina, arhitektonske oblike crkava na kojima je sporevdena različita tehnika zidanja, kao i na pokretne arheološke nalaze koji pružaju uvid u svakodnevne aktivnosti stanovništva u vremenu od 14. do 15. veka. Vredno je istaći da su tada otkopani skeletni ostaci, najverovatnije ktitora crkava ali, koliko se zna, na njima nije izvršena antropološka i DNK analiza.

Nedavno Vam je izašao rad o fortifikacijama Gornjačke klisure u Glasniku Srpskog arheološkog društva. Da li nam možete nešto reći o Ždrelu na osnovu pisanih i arheoloških podataka?

O sredonjovekovnom Ždrelu je do danas dosta pisano u domaćoj i stranoj literaturi. Pouzdano se zna da se ostaci ovog značajnog grada nalaze u klisuri koja je predmet našeg razgovora. Međutim, mnoga pitanja do danas ostaju bez odgovora. Jedno od njih je da mi ne znamo sa sigurnošću ko je i kada je podigao te moćne zidine. Rekli smo da je prvi put tvrđava Ždrelo spomenuta kod Danila II, a prema istoričaru Gordonu Mak Danijelu to je bilo 1324. godine u delu Životi kraljeva i arhiepiskopa srpskih. Srpski arhiepiskop opisuje dešavanja oko osvajanja zemlje Braničeva koja su se odigrala 1284. godine između sprskih kraljeva Dragutina i Milutina, kao i velmoža bugarskog i tatarskog porekla Drmana i Kudelina, čije je uporište bilo upravo u Ždrelu. Nakon oružanih sukoba i pobede Dragutinove i Milutinove vojske, ovi krajevi prvi put u istoriji ulaze u sastav države Nemanjića.

Za sada je teško donositi opširne zaključke o Ždrelu budući da arheološka iskopavanja, kao što sam i napomenuo, nisu sprovedena. Ipak, na osnovu nekih arhitektonskih osobenosti, naslućujuje se nekoliko faza gradnje na utvrđenim kompleksima Uzengije i Šetaće. Za sada ne možemo sa sigurnošću reći kada se odigrala prva građevinska faza, ali na osnovu nekih pojedinosti i analogija, naslućuje se, uz nužni oprez, zaključak da se ona može posmatrati u kontekstu vizantijske obnove na Balkanu, okvirno govoreći, u periodu 11-12. veka. Teško je pretpostaviti da su Drman i Kudelin sazidali onako veliki utvrđeni kompleks. Lično smatram da su oni u jednom trenutku zauzeli tvrđavu Ždrelo koja je već postojala, podignuta od strane Vizantije i  čija je gradnja trajala svakako dugi niz godina. Takođe se isključuje i graditeljska aktivnost od strane Mađara koji u to vreme ne poznaju graditeljstvo na teško pristupačnim pozicijama, kao i to da je tvrđava Ždrelo građena upravo sa ciljem da štiti napade iz pravca stiške ravnce, odakle su mađarski upadi bili najučestaliji.

Jerinina kula, pogled sa izvora četri lule u Gornjačkoj klisuri.

Koju destinaciju biste preporučili posetiocima?

Teško pitanje, budući da su sve trvđave sagrađene na mestima odakle se pruža predivan pogled, a to je za posetioce jedna od interesantnijih atrakcija. Ja verujem da će uskoro posle našeg razgovora mnogi hrabri turisti krenuti u obilazak utvrđenja koji su na teško pristupačnim mestima i put do željene tačke je jako strm, težak i rizičan. Bez vodiča koji ima alpinističke sposobnosti i kvalifikacije ne treba kretati u samostalni obilazak pomentih  lokacija. Naravno neophodna je i zaštitna oprema budući da je  put veoma rizičan i to je moj apel za sve da se ne upuštaju u obilazak bez stručnog vodiča i zaštite.

Na mene  kao arheologa  nekako je više ostavila utisak ta prirodna lepota Gornjačke klisure i pogleda prema Homoljskim planinama. Podsetimo se za Homolje su svi putopisci govorili sa je prelep kraj da spada u  prirodne retkosti Srbije a Homolje je bogato i rudama. Tamo ima srebra, bakra, zlata. To su još praistorijski ljudi znali a složićete i vi da ovaj kraj zaslužuje da bude poznat širom Evrope i mnogobrojnim stranim turistima.

Homolje je kraj koji može da se posmatra iz više uglova. Vi ne znate da li ćete tamo otići zbog prirodnih retkosti o kojima su isto pisali istraživači poput Jovana Cvijića našeg akademika ili profesora geografije Jovana Markovića. Ili ćete možda da uživate u žuboru reke Mlave i Gornjačkog izvora da se napijete bistre hladne vode ili ćete možda da odete u manastir Gornjak i da se poklonite moštima Svetog Grigorija i da celivate ikone. Ali jednako tako možete da uživate i u turističkim potencijalima. Zamislite da se taj lokalitet istraži u dovoljnoj meri kao recimo Viminacijum ili Ramska tvrđava ili Golubačka i da to bude dostupno turistima. Tako bi unutrašnjost Braničevskog okruga dobila na značaju i bilo bi poznato na svetskim razmerama. Ima posla za arheologe, ima posla za turističke radnike ima posla i za druge naučnike, za istoričare umetnosti, za restauratore, konzervatore. Jer vi kada istražujete te lokalitete vi morate da ih konzervirate da sprečite propadanje i da ih restaurirate, a to znači da vratite lokalitet u najbliže provobitno stanje koliko je moguće i kao takvi oni treba da budu dostupni turistima.

Koje bi Vaše smernice bile za neka buduća istraživanja?

Za početak je neophodno sprovesti sondažna rekognosciranja, a zatim i sistematska arheološka iskopavanja kako bi se dobila kulturna stratigrafija na osnovu koje bi mogli preciznije da definišemo faze naseljavanja klisure. Tako bismo dobili dragocene podatke o kulturnim, vojnim, verskim i svakodnevnim aktivnostima stanovništva koje je naseljavalo ovaj prostor počev od praistorije pa sve do turskih osvajanja. Gornjačka klisura bi kao takva ušla u rang najvećih turističkih atrakcija Evrope, što bi Braničevskom okrugu bilo od neprocenjive važnosti.

Avatar

Tatijana Spasojević

Dodaj komentar

Kliknite ovde da biste komentarisali

Vaš komentar

Send this to a friend